Από τον μυθικό Τάλω και τους είκοσι αυτόματους τρίποδες του Ηφαίστου —τις πρώτες αυτόνομες μηχανές που καταγράφηκαν ποτέ στη λογοτεχνία— έχουν παρέλθει αιώνες. Έκτοτε, η επιστημονική φαντασία τροφοδότησε την ανθρωπότητα με αμέτρητα βιβλία και κινηματογραφικά έργα. Σε άλλα, τα ρομπότ παρουσιάζονται ως αφοσιωμένοι, σχεδόν ενσυναισθητικοί σύντροφοι του ανθρώπου, ενώ σε άλλα μετατρέπονται σε εφιαλτικές, δολοφονικές μηχανές επιβολής.
Η ανάγκη του ανθρώπου να κατασκευάσει μηχανικούς βοηθούς για τις βαριές ή επικίνδυνες εργασίες έχει τις ρίζες της βαθιά στην αρχαιότητα. Στη νεότερη ιστορία, η ευρεία εφαρμογή τους ξεκίνησε από τη βιομηχανία. Φυσικά, δεν μιλάμε για τα ανθρωπόμορφα ανδροειδή των ταινιών —τουλάχιστον όχι ακόμα. Πρόκειται για βιομηχανικούς βραχίονες και εξειδικευμένες διατάξεις που συναρμολογούν ή συγκολλούν σασί αυτοκινήτων σε γραμμές παραγωγής.
Στον 21ο αιώνα, όμως, η αισθητική και οι δυνατότητες των ρομπότ ξεπηδούν πλέον απευθείας από τις οθόνες του σινεμά, τόσο σε επίπεδο σχεδιασμού όσο και σε επίπεδο τεχνητής νοημοσύνης. Το ουσιαστικό πρόβλημα είναι ότι αυτές οι μηχανές, που έχουν ήδη αρχίσει να κυκλοφορούν ανάμεσά μας, διαθέτουν έναν εξαιρετικά ασαφή ηθικό κώδικα. Κι αν τα αυτόνομα ρομπότ-δολοφόνοι δεν επιχειρούν (ακόμη) στους δρόμους των πόλεών μας, υπάρχουν άλλες κατηγορίες μηχανών που περιπολούν ήδη δίπλα μας, επιτελώντας έναν βαθύτατα δυστοπικό ρόλο.
Τα Ρομπότ του Ντουμπάι
Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι το Ντουμπάι υιοθετεί πρωτοποριακά κάθε νέα τεχνολογία —ανεξαρτήτως ηθικών ενδοιασμών. Δανειζόμενο ιδέες που θυμίζουν το RoboCop του Paul Verhoeven, το εμιράτο έριξε στους δρόμους τον πρώτο ρομποτικό αστυνομικό.
Πρόκειται για ένα τροποποιημένο ανδροειδές της σειράς REEM, κατασκευασμένο από την ισπανική PAL Robotics. Με ύψος 1,70μ., δύο χέρια, οθόνη αφής στο στήθος και κίνηση σε τροχούς, το «Dubai Police Robot» μιλάει 9 γλώσσες και περιπολεί σε τουριστικά σημεία και εμπορικά κέντρα. Αποστολή του είναι η εξυπηρέτηση των πολιτών, η παροχή πληροφοριών, αλλά και η βεβαίωση ή είσπραξη προστίμων.
Παράλληλα, είναι προγραμματισμένο να αποκωδικοποιεί τη γλώσσα του σώματος και τα ανθρώπινα συναισθήματα ενώ, μέσω ενσωματωμένης κάμερας, μεταδίδει ζωντανή εικόνα στο κέντρο επιχειρήσεων της αστυνομίας. Στην παρούσα φάση δεν ενεργεί αυτόνομα —δεν καταδιώκει, δεν συλλαμβάνει και δεν οπλοφορεί.
Όμως, αυτό είναι μόνο η αρχή. Στόχος των αρχών είναι η πλήρης αυτονομία των μονάδων αυτών, με σκοπό έως το 2030 το 25% της αστυνομικής δύναμης να αποτελείται από μηχανές. Όπως δήλωσαν μάλιστα με κυνική αφοπλιστικότητα στελέχη της κατασκευάστριας εταιρείας: «Αυτά τα ρομπότ εργάζονται 24/7, δεν αρρωσταίνουν και δεν ζητούν ποτέ άδεια».
Το πλάνο του Ντουμπάι περιλαμβάνει τη μετατροπή του εμιράτου σε ένα ζωντανό σκηνικό sci-fi, με αεροταξί-drones, τρένα υπερηχητικών ταχυτήτων και ρομπότ σε κάθε τομέα παροχής υπηρεσιών.
Τα Ρομπότ της Κίνας
Η Κίνα, μια οικονομική και τεχνολογική υπερδύναμη, έχει αναπτύξει παράλληλα το πιο εκτεταμένο δίκτυο ψηφιακής επιτήρησης στον κόσμο, ενσωματώνοντας τα ρομπότ στην καθημερινότητα των αστικών κέντρων.
Μια γνώριμη φιγούρα είναι το «E-Patrol Robot Sheriff», το οποίο περιπολεί στον σιδηροδρομικό σταθμό του Τσενγκτσόου, στην επαρχία Χενάν. Με κωνικό σχήμα, ύψος 1,60μ. και σύστημα τροχών, διαθέτει αισθητήρες ανίχνευσης πυρκαγιάς αλλά και προηγμένες κάμερες αναγνώρισης προσώπου. Συνδεδεμένο με την αχανή βιομετρική βάση δεδομένων της χώρας, μπορεί να εντοπίζει και να παρακολουθεί ύποπτα άτομα σε πραγματικό χρόνο.
Αντίστοιχα, στο Διεθνές Αεροδρόμιο Shenzhen επιχειρεί το AnBot, πραγματοποιώντας ελέγχους ασφαλείας μέσω τεσσάρων καμερών. Στο Πεκίνο και σε άλλες μεγαλούπολεις δοκιμάζονται ήδη αυτόνομα περιπολικά οχήματα με δυνατότητες ταυτοποίησης προσώπων, μετατρέποντας την αστυνόμευση σε αλγοριθμική διαδικασία.
Η Ψηφιακή Δυστοπία της Σιγκαπούρης
Στη Σιγκαπούρη, το σκηνικό περνάει σε ένα εντελώς νέο επίπεδο αυταρχισμού.
Σε μια επικράτεια μόλις 728 τετραγωνικών χιλιομέτρων με 5,5 εκατομμύρια κατοίκους, η τεχνολογική διείσδυση είναι καθολική. Η πολιτεία διαθέτει πάνω από 91.000 κάμερες ασφαλείας με αναγνώριση προσώπου σε κάθε γωνία (αριθμός που αναμένεται να ξεπεράσει τις 200.000 έως το 2030).
Αυτή η τεχνολογική υποδομή συνδυάζεται με ένα αυστηρότατο νομικό πλαίσιο: καταργημένες δίκες με ενόρκους, σωματικές ποινές (ραβδισμοί) και θανατική ποινή διά απαγχονισμού. Ακόμα και μικρές παραβάσεις επισύρουν εξοντωτικά διοικητικά πρόστιμα. Για παράδειγμα, η εισαγωγή ή πώληση τσίχλας, το τάισμα περιστεριών ή η παράλειψη χρήσης νερού στο καζανάκι τιμωρούνται με βαριές χρηματικές ποινές που μπορούν να οδηγήσουν σε φυλάκιση αν δεν εξοφληθούν. (Αξίζει να σημειωθεί ότι ο διαβόητος νόμος 377A, που ποινικοποιούσε την ομοφυλοφιλία, καταργήθηκε μόλις το 2022 αποτυπώνοντας το βαθιά συντηρητικό υπόβαθρο του κράτους).
Με πρόσχημα την πανδημία, ο μηχανισμός επιτήρησης αναβαθμίστηκε ραγδαία. Επιστρατεύτηκε ο στόλος αυτόνομων ρομπότ «Xavier», τα οποία περιπολούν στους δρόμους για την καταστολή «αντικοινωνικών συμπεριφορών». Εφοδιασμένα με αισθητήρες, μικρόφωνα και κάμερες, στέλνουν δεδομένα σε πραγματικό χρόνο στην αστυνομία, καταπατώντας κάθε έννοια ιδιωτικότητας.
Παράλληλα, έγινε viral ο τετράποδος ρομποτικός σκύλος «SPOT» της Boston Dynamics που απαιτούσε από τους πολίτες να κρατούν αποστάσεις, καθώς και τα ρομπότ «MATAR» που, συνοδευόμενα από drones, περιπολούσαν στους κοιτώνες των μεταναστών εργατών.
Όσα συμβαίνουν εκεί αποτελούν την απόλυτη επιβεβαίωση πως η τεχνολογική δυστοπία και το περιβάλλον που περιέγραψε ο William Gibson δεν θα ξεκινήσουν από τη Δύση, αλλά από τα αυταρχικά τεχνοκρατικά καθεστώτα της Νοτιοανατολικής Ασίας.
Πανταχού Παρούσες Μηχανές
Τα παραπάνω παραδείγματα προέρχονται από κράτη με χαλαρή ή ανύπαρκτη μέριμνα για τα ατομικά δικαιώματα. Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι η Δύση μένει ανεπηρεαστη.
Στο Σαν Φρανσίσκο, ρομπότ περιπολούν ήδη σε ιδιωτικά πάρκινγκ και εμπορικά κέντρα. Στο Πανεπιστήμιο του Cambridge κατασκευάστηκε το 2018 ο «Charles», ένα ανδροειδές εκπαιδευμένο να αναγνωρίζει και να αναπαράγει ανθρώπινες εκφράσεις προσώπου. Την ίδια χρονιά, η Toyota παρουσίασε το T-HR3, ένα ανθρωποειδές τρίτης γενιάς σχεδιασμένο για οικιακός βοηθός. Αντίστοιχες δοκιμές πραγματοποιούνται στο Λονδίνο, την Ιαπωνία και τη Νότια Κορέα.
Στη Γαλλία, ο Pepper —ένα φιλικό ρομπότ στους σιδηροδρομικούς σταθμούς— παρέχει πληροφορίες στους επιβάτες. Ωστόσο, η συμπεριφορά κάθε μηχανής είναι απλώς θέμα προγραμματισμού. Ο φιλικός Pepper θα μπορούσε ανά πάσα στιγμή να επαναπρογραμματιστεί και να μετατραπεί στον εφιαλτικό Blinky™ της ομώνυμης ταινίας μικρού μήκους του 2011.
Με τα τεράστια κεφάλαια που διοχετεύονται στην έρευνα, η παρουσία των ρομπότ στην καθημερινότητά μας εντός της επόμενης δεκαετίας θεωρείται δεδομένη. Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι οι άψυχες μηχανές, αλλά οι σκοποί εκείνων που τις προγραμματίζουν και τις ελέγχουν.
Δεν μπορούμε να εναποθέσουμε τις ελπίδες μας στους νομοθέτες. Παραφράζοντας τη ρήση του Joseph Campbell, όσοι θα ελέγχουν τα αυτόνομα ρομπότ του μέλλοντος θα μοιάζουν με τους θεούς της Παλαιάς Διαθήκης: θα επιβάλλουν αμέτρητους κανόνες, χωρίς να δείχνουν κανένα έλεος.