Όλες οι ηλεκτρονικές συσκευές στο εσωτερικό τους περιέχουν μια σειρά από τοξικές και καρκινογόνες ουσίες: φώσφορο, μόλυβδο, κάδμιο, υδράργυρο, εξασθενές χρώμιο, βάριο, βηρύλλιο. Όπως είναι ευνόητο, αν αυτές οι συσκευές καταλήξουν σε μια κοινή χωματερή, όλες αυτές οι επικίνδυνες ουσίες διοχετεύονται απευθείας στο περιβάλλον.
Με απλά λόγια, οι υπολογιστές, τα κινητά τηλέφωνα, τα tablets, αλλά και οι οικιακές συσκευές (τηλεοράσεις, ψυγεία, κλιματιστικά), όταν σταματήσουν να λειτουργούν, μετατρέπονται σε επικίνδυνα ηλεκτρονικά απόβλητα που απαιτούν ανακύκλωση με αυστηρότατες προδιαγραφές.
Τι είναι το e-waste;
Η σωστή ανακύκλωση όμως κοστίζει — και μάλιστα ακριβά όταν πρόκειται για τέτοιου είδους επικίνδυνα υλικά.
Έτσι, ο δυτικός κόσμος και οι ανεπτυγμένες οικονομίες βρήκαν μια πολύ πιο «οικονομική» λύση: την εξαγωγή τους στις φτωχότερες χώρες του πλανήτη. Εκεί, εξαθλιωμένοι άνθρωποι, λαμβάνοντας ένα εξευτελιστικό αντίτιμο που ξεκινά από 1 δολάριο την ημέρα, δηλητηριάζονται καθημερινά. Ταυτόχρονα, το έδαφος, τα ποτάμια, οι θάλασσες και ο αέρας του πλανήτη μολεύονται ανεπανόρθωτα, υπονομεύοντας το μέλλον όλων μας. Αυτή η βιομηχανία θανάτου είναι γνωστή ως e-waste (electronic waste).
Ως e-waste ορίζεται οποιαδήποτε ηλεκτρονική ή ηλεκτρική συσκευή έχει πάψει να λειτουργεί ή έχει θεωρηθεί παρωχημένη.
Όταν μιλάμε για ανακύκλωση, οφείλουμε να θυμόμαστε δύο βασικές αλήθειες:
Η ανακύκλωση έχει πραγματική αξία μόνο όταν επανεντάσσεται στην αλυσίδα επαναχρησιμοποίησης. Άχρηστα είναι μόνο τα κομμάτια που δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν ούτε ως ανταλλακτικά ούτε ως πρώτες ύλες.
Η διαχείριση απορριμμάτων έχει μετατραπεί σε μια τεράστια, κερδοφόρα βιομηχανία. Ιδιωτικές εταιρείες δραστηριοποιούνται με μοναδικό γνώμονα το κέρδος. Αν κάποιος πιστεύει ότι αυτές οι εταιρείες διακατέχονται από οικολογικές ευαισθησίες, μάλλον ζει σε άλλον πλανήτη.
Η διαδρομή των ηλεκτρονικών εξαρτημάτων προς την «ανακύκλωση» στερείται παντελώς διαφάνειας. Έχει διαπιστωθεί επανειλημμένως ότι τόνοι άχρηστων συσκευών διακινούνται λαθραία, κυρίως μέσω λιμανιών της Ιταλίας και της Βόρειας Ευρώπης, με τελικό προορισμό χώρες του Τρίτου Κόσμου.
Οι λόγοι επιλογής αυτών των προορισμών είναι πασιφανείς: φθηνό εργατικό δυναμικό, αδιαφορία των αρχών και ανύπαρκτα ή μη εφαρμόσιμα μέτρα περιβαλλοντικής προστασίας.
Ο συνεχώς αυξανόμενος όγκος αυτών των τοξικών σκουπιδιών βαφτίζεται με περίσσια υποκρισία από τεχνοκράτες και πολιτικούς ως «διαρκώς αυξανόμενη τεχνολογική και οικονομική ανάπτυξη». Δεν χρειάζεται καν να ανατρέξει κανείς σε μελέτες για να επαληθεύσει την εκθετική αύξηση των πωλήσεων νέων συσκευών.
Οι «Πόλεις» των e-Σκουπιδιών
Αυτή η ασταμάτητη ροή αποβλήτων είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ολόκληρων «πόλεων σκουπιδιών» σε Ασία και Αφρική, γύρω από τις οποίες κινείται μια ιδιόρρυθμη, τοξική οικονομία.
Στρατιές ανθρώπων —άντρες, γυναίκες, ακόμα και ανήλικα παιδιά— αψηφούν την υγεία και τη ζωή τους προκειμένου να εξασφαλίσουν ένα κομμάτι ψωμί.
Με πρωτόγονες μεθόδους, χωρίς κανένα μέτρο προστασίας, με γυμνά χέρια και εισπνέοντας δηλητηριώδεις αναθυμιάσεις για τουλάχιστον 10 ώρες την ημέρα, επιδίδονται σε ένα καθημερινό «σαφάρι» καταστροφής: λιώνουν, κομματιάζουν και καίνε τα τεχνολογικά φετίχ του δυτικού πολιτισμού για να ανακτήσουν μερικά γραμμάρια χαλκού ή χρυσαφιού.
(Δείτε το αποκαλυπτικό ντοκιμαντέρ του David Fedele για τις συνθήκες αυτές: e-waste by David Fedele)
Η περίπτωση της Κίνας: Γκουιγιού και Πανγιού
Κατά έναν παράδοξο τρόπο, οι ηλεκτρονικές συσκευές που κατασκευάζονται στην Κίνα επιστρέφουν συχνά εκεί με τη μορφή ψηφιακών απορριμμάτων.
Στην Κίνα βρίσκονται ορισμένες από τις μεγαλύτερες χωματερές του πλανήτη. Ειδικότερα στην επαρχία της Καντόνας, περισσότερες από 50 πόλεις και χωριά έχουν μετατραπεί σε απέραντους τοξικούς σκουπιδότοπους, υποδεχόμενοι τα ηλεκτρονικά απορρίμματα της Ευρώπης, της Αμερικής, της Αυστραλίας, της Ιαπωνίας, αλλά και της ίδιας της Κίνας.
Οι περισσότερες από αυτές τις χωματερές βρίσκονται στις όχθες του ποταμού Ζου Ζιανγκ —του «Μαργαριταρένιου Ποταμού»— καθιστώντας την αντίθεση τραγική.
(Σχετικό βίντεο για την καταστροφή στην Κίνα: China's Electronic Waste Toxic Dump)
Στην περιοχή Γκουιγιού (Guiyu) δραστηριοποιούνται περισσότερες από 5.000 αυτοσχέδιες «εταιρείες» ανακύκλωσης. Στεγάζονται σε άθλια κτίρια, συχνά με κατεβασμένα ρολά για να κρύβουν την εγκληματική δραστηριότητα που λαμβάνει χώρα στο εσωτερικό τους.
Η βιομηχανία αυτή προκάλεσε τεράστια εσωτερική μετανάστευση αγροτικών πληθυσμών. Μην έχοντας πού να μείνουν, οι εργάτες κατασκεύασαν παραγκουπόλεις μπροστά στις οποίες οι φαβέλες της Βραζιλίας φαντάζουν παλάτια.
Παρόμοιες καταστάσεις επικρατούν στην Πανγιού, αλλά ακόμα και στις παρυφές του Πεκίνου και της Σαγκάης, όπου δραστηριοποιούνται «κινούμενες» μονάδες e-waste: κάθε φορά που εμφανίζεται η αστυνομία, μαζεύουν τον εξοπλισμό τους και μεταφέρονται μερικές γειτονιές παρακάτω.
Η πληγή της Αφρικής: Agbogbloshie, Γκάνα
Ένα άλλο εφιαλτικό σημείο στον παγκόσμιο χάρτη είναι η περιοχή Agbogbloshie στην Γκάνα, δίπλα στην πρωτεύουσα Άκρα και τη λιμνοθάλασσα Korle.
Μια περιοχή, που ανέκαθεν μαστιζόταν από την ακραία φτώχεια, είδε στις αρχές του 21ου αιώνα εκατοντάδες πλοία από τον αναπτυγμένο κόσμο να καταφθάνουν φορτωμένα με e-waste, καλώδια και παλιές τηλεοράσεις. Οι ντόπιοι θεώρησαν αρχικά ότι αυτά τα πλοία ήταν μια ευκαιρία βιοπορισμού.
Μέσα σε μόλις δύο χρόνια, η περιοχή μετατράπηκε σε υγειονομική βόμβα. Ασθένειες, καρκίνοι και πρόωροι θάνατοι εκτοξεύθηκαν, αλλά η απόγνωση για επιβίωση κρατά τους ανθρώπους εκεί. Παιδιά ακόμα και 6-7 ετών εργάζονται μέσα στα καμένα πλαστικά για ελάχιστα σεντς.
Δίπλα στις χωματερές αυτές βοσκούν ζώα που προορίζονται για ντόπια κατανάλωση, ενώ τα τοξικά απόβλητα καταλήγουν μέσω των ποταμών στον ωκεανό.
Διεθνείς Συνθήκες και Υποκρισία
Ινδία, Πακιστάν και Μπαγκλαντές συμπληρώνουν τη λίστα των χωρών που πνίγονται στα ηλεκτρονικά σκουπίδια. Αλλά ας μην απατώμαστε: ακόμα και σε Ευρώπη και ΗΠΑ, τεράστιες ποσότητες e-waste θάβονται παράνομα σε εγκαταλελειμμένα ορυχεία, σπηλιές και ρέματα.
Τι κι αν υπάρχει η Διεθνής Συνθήκη της Βασιλείας (Basel Convention) που απαγορεύει την εξαγωγή επικίνδυνων αποβλήτων από πλούσιες σε φτωχές χώρες; (Την οποία μάλιστα ορισμένες προηγμένες χώρες, όπως οι ΗΠΑ, αρνούνται να επικυρώσουν πλήρως).
Τι κι αν ο ΟΗΕ προβαίνει σε διαβήματα;
Τι κι αν περιβαλλοντικές οργανώσεις όπως η Greenpeace κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου εδώ και δεκαετίες;
Όλα αυτά συμβαίνουν μακριά από τη Silicon Valley και τις λαμπερές πρωτεύουσες του δυτικού κόσμου.
Οι τεχνολογικοί κολοσσοί εφαρμόζουν επιθετικές στρατηγικές προγραμματισμένης παλαίωσης (planned obsolescence), αναγκάζοντας τους καταναλωτές σε συνεχείς αγορές νέου εξοπλισμού. Ακόμα και πιστοποιήσεις όπως το Energy Star ή το EPEAT λειτουργούν συχνά περισσότερο ως εργαλεία marketing (greenwashing) παρά ως ουσιαστική προστασία του περιβάλλοντος.
Σύνοψη
Η αποστασιοποίηση δεν αποτελεί λύση. Τα προϊόντα που αγοράσαμε, χρησιμοποιήσαμε για λίγο και πετάξαμε με ελαφρά καρδία, επιστρέφουν σε εμάς. Βρίσκονται στον αέρα που αναπνέουμε, στο νερό που πίνουμε, στην τροφή που καταναλώνουμε. Στο τέλος της ημέρας, τα τοξικά απόβλητα της προόδου μας βρίσκονται μέσα στο ίδιο μας το σώμα.