Ο όρος «τεχνοφοβία» (αγγλιστί, technophobia ή technofear) είναι μια σύνθετη λέξη που προκύπτει από τις ελληνικές «τέχνη» (εννοώντας την τεχνολογία) και «φόβος». Πρόκειται για έναν επιστημονικό όρο με όλο και πιο αναπτυσσόμενη βιβλιογραφία, αλλά και με τεράστια εννοιολογική σύγχυση.
Όπως είναι ευνόητο, περί αυτού έχουν γραφεί και λεχθεί σημεία και τέρατα. Κάποια στιγμή, είχα πέσει επάνω σε μια έρευνα του τότε διευθυντή Έρευνας του Τμήματος Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Μπαθ, Μαρκ Μπρόσναν (συγγραφέα του βιβλίου Technophobia: The Psychological Impact of Information Technology).
Σε αυτή την έρευνα —η οποία πλέον δύσκολα εντοπίζεται αυτούσια στο Διαδίκτυο— αναφερόταν κάτι που με έκανε να χαμογελάσω. Ο ερευνητής, βασιζόμενος σε ένα δείγμα 265 φοιτητών, επιχείρησε να συνδέσει την τεχνοφοβία με την αναλογία μήκους δεικτών και παράμεσων δαχτύλων (2D:4D ratio), αναλογιζόμενος την επίδραση των ορμονών κατά την εμβρυϊκή φάση! Υποστήριξε δηλαδή πως όσοι είχαν μακρύτερο δείκτη εκδήλωναν εντονότερο άγχος κατά την επαφή με την τεχνολογία. Τέτοιου τύπου προσεγγίσεις συνιστούν έναν ακραίο βιολογικό αναγωγισμό, που προσπαθεί να ερμηνεύσει σύνθετες κοινωνιογνωστικές συμπεριφορές με αμφίβολους ανατομικούς δείκτες.
Ας το δούμε όμως πιο ρεαλιστικά, προσπαθώντας να καθορίσουμε τι εστί ακριβώς τεχνοφοβία.
Τα «τεχνοφοβικά» κινήματα και η παρεξήγησή τους
Η τεχνοφοβία, που έλαβε για πρώτη φορά ευρεία δημοσιότητα κατά τη Βιομηχανική Επανάσταση, συχνά συγχέεται με οργανωμένα κοινωνικά και πολιτικά κινήματα.
Ο νεολουδισμός (Neo-Luddism) αντιτίθεται σε ορισμένες μορφές σύγχρονης τεχνολογίας ή στον καταναλωτισμό γενικότερα. Οι αρχικοί Λουδίτες (Βρετανία, 1811-1813) δεν κατέστρεφαν τις μηχανές επειδή τις φοβόντουσαν ή δεν κατανοούσαν τη λειτουργία τους. Αντιδρούσαν στην ταξική τους υποβάθμιση, τη βίαιη μειώσει των μεροκάματων και την καταστροφή των μέσων διαβίωσής τους από τους βιομηχάνους.
Σήμερα υπάρχουν περιθωριακές ή παραδοσιακές θρησκευτικές κοινότητες, όπως οι Άμις και οι Μενονίτες στις ΗΠΑ, που απορρίπτουν επιλεκτικά τη σύγχρονη τεχνολογία χάριν ενός απλούστερου, θρησκευτικά προσανατολισμένου τρόπου ζωής. (Σημείωση: Οι Κουάκεροι, σε αντίθεση με μια συχνή παρανόηση, δεν απορρίπτουν την τεχνολογία· ιστορικά βρέθηκαν στην πρωτοπορία της βιομηχανίας και της επιστήμης). Παράλληλα, η ακραία αντικαπιταλιστική και αναρχοπρωτογονιστική ιδεολογία εκφράστηκε με βίαιο τρόπο από προσωπικότητες όπως ο Τεντ Καζίνσκι (Unabomber) —μια δράση που φυσικά αποδοκιμάζεται πλήρως από τις ειρηνιστικές θρησκευτικές κοινότητες.
Από την άλλη, κινήματα όπως το Τσίπκο (Chipko) στην Ινδία τη δεκαετία του '70, ήταν αμιγώς οικολογικά. Αντιστάθηκαν στη βιομηχανική υλοτομία για να σώσουν τα χωριά τους από τις πλημμύρες.
Συνεπώς, τα παραπάνω κινήματα δεν κινούνται από «τεχνοφοβία» με την έννοια του αδικαιολόγητου ψυχολογικού τρόμου, αλλά από πολιτικό, οικολογικό και κοινωνικό ντετερμινισμό.
Η φοβία της καθημερινής συσκευής
Έρχοντας σε πιο καθημερινές καταστάσεις: Στη δεκαετία του 1980, η θέα του ρολογιού που αναβόσβηνε στο VCR ή η ρύθμιση του Commodore 64 προκαλούσε αμηχανία στους ενηλίκους. Στα μέσα του '90, τα πρώτα κινητά χαρακτηρίστηκαν από ορισμένους ως «διαβολικές συσκευές», ενώ αργότερα τα smartphones δυσκόλεψαν όσους είχαν συνηθίσει τα φυσικά πληκτρολόγια.
Εδώ δεν έχουμε πάντα παθολογική τεχνοφοβία, αλλά τον φόβο του λάθους («μην πατήσω κάτι και το χαλάσω») και την αντίσταση στην αλλαγή μιας εγκαθιδρυμένης ρουτίνας. Οι έφηβοι προσαρμόζονται ευκολότερα απλώς επειδή δεν έχουν διαμορφώσει ακόμα άκαμπτες συνήθειες.
Μαζική υστερία και ποπ κουλτούρα
Η λογοτεχνία και ο κινηματογράφος (από τον Φρανκενστάιν και το Metropolis μέχρι το Black Mirror) τροφοδοτούν διαρκώς τη φαντασία μας με εξεγερμένα ρομπότ και δυστοπικά σενάρια.
Όταν η γνώση λείπει, η φαντασία καλύπτει τα κενά με άγχος. Θυμηθείτε τη μαζική υστερία με τη ραδιοφωνική μεταφορά του Πολέμου των Κόσμων το 1938, τον πανικό για το «Σύνδρομο της Χιλιετίας» (Y2K) στα τέλη του 1999, ή ακόμα και τα κωμικοτραγικά νομικά disclaimer που κυκλοφορούν κατά καιρούς στο Facebook.
Τεχνοφοβία vs. Τεχνοάγχος (Technostress)
Είναι κρίσιμο να διακρίνουμε δύο έννοιες:
Τεχνοφοβία: Ο παράλογος, έντονος ή παθολογικός φόβος απέναντι στη χρήση της τεχνολογίας.
Τεχνοάγχος (Technostress): Ο όρος εισήχθη το 1984 από τον ψυχίατρο Craig Brod. Αφορά το άγχος προσαρμογής, τη γνωστική υπερφόρτωση, το διαρκές multitasking και την κατάργηση των ορίων μεταξύ προσωπικής και επαγγελματικής ζωής λόγω των ψηφιακών συσκευών.
Ο ερευνητής Larry Rosen διακρίνει τρεις διαβαθμίσεις: την άβολη, τη γνωστική και την παθολογική τεχνοφοβία. Τα συμπτώματα μπορεί να κυμαίνονται από απλό εκνευρισμό μέχρι σωματικές εκδηλώσεις (πονοκέφαλοι, αϋπνία, ταχυκαρδία) λόγω εργασιακής πίεσης.
Όταν ο «φόβος» είναι απόλυτα ορθολογικός
Φτάνοντας στο σήμερα, οφείλουμε να κάνουμε έναν διαχωρισμό. Η ανησυχία για τη μαζική παρακολούθηση από τις Big Tech, τη συλλογή προσωπικών δεδομένων, τις κυβερνοεπιθέσεις (όπως το κενό ασφαλείας Heartbleed) ή τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης για πολεμικούς σκοπούς, ΔΕΝ είναι τεχνοφοβία.
Είναι μια υγιής, ορθολογική αξιολόγηση κινδύνου. Το να αποκαλούμε «τεχνοφοβικό» όποιον ασκεί δομική κριτική στην ανεξέλεγκτη ισχύ των τεχνολογικών κολοσσών είναι επικίνδυνο, διότι τσουβαλιάζει την πολιτική επαγρύπνηση μαζί με τις παράλογες φοβίες.
Κατακλείδα
Η τεχνολογία είναι κορωνίδα του ανθρώπινου πολιτισμού. Το να την απορρίψουμε συνολικά θα ήταν αυτοκαταστροφικό. Το ζητούμενο δεν είναι να επιστρέψουμε στις σπηλιές, αλλά να επιβάλουμε ηθικούς κανόνες, προστασία της ιδιωτικότητας και αυστηρό έλεγχο στις εταιρείες και τις κυβερνήσεις.
Όσο η τεχνολογία υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι το αντίστροφο, δεν υπάρχει κανένας λόγος να τη φοβόμαστε.