Ο όρος «τεχνοφίλια» (αγγλιστί, technophilia) είναι σύνθετος και προέρχεται από την ένωση των ελληνικών λέξεων «τέχνη» (υπό την έννοια της τεχνολογίας) και «φιλία». Αποδίδει τον έντονο ενθουσιασμό για την τεχνολογία και τις εφαρμογές της — από τους προσωπικούς υπολογιστές και το Διαδίκτυο, μέχρι τα smartphones, τον οικιακό κινηματογράφο και τα κάθε λογής γκάτζετ.
Σε προηγούμενο άρθρο αναλύσαμε την τεχνοφοβία. Στο παρόν καταπιανόμαστε με το άλλο άκρο του διπόλου: την τεχνοφίλια. Έναν όρο που χρησιμοποιείται στην κοινωνιολογία για να εξετάσει την αλληλεπίδραση του ατόμου με τη σύγχρονη τεχνοκρατούμενη κοινωνία.
Προέλευση και εννοιολογική αποσαφήνιση
Οι τεχνόφιλοι, σε αντίθεση με τους τεχνοφοβικούς, δεν διακατέχονται από φόβο για τις επιπτώσεις των τεχνολογικών εξελίξεων. Υιοθετούν άμεσα τις νέες τεχνολογίες, θεωρώντας τες ως το κατεξοχήν μέσο για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής ή ακόμα και για την επίλυση δομικών κοινωνικών προβλημάτων. Στην ουσία, αποδέχονται σιωπηρά τη θεωρία του τεχνολογικού ντετερμινισμού: την πεποίθηση ότι η τεχνολογική εξέλιξη είναι μια νομοτελειακή πορεία στην οποία η ανθρωπότητα ούτε μπορεί ούτε πρέπει να αντισταθεί.
Ο όρος άρχισε να καταγράφεται στη βιβλιογραφία τη δεκαετία του 1960. Όπως σημειώνει ο ιστορικός Edward Tenner (Confessions of a Technophile), η λέξη χρησιμοποιήθηκε αρχικά με απαξιωτική σημασία (unflattering word), προκειμένου να περιγράψει την άκριτη αφοσίωση στη μηχανή. Ωστόσο, ως στάση ζωής, η τεχνοφιλία έχει τις ρίζες της πολύ βαθύτερα, ήδη από την περίοδο του Διαφωτισμού και την αυγή της Βιομηχανικής Επανάστασης.
Ναρκισσισμός, καταναλωτισμός και η βιομηχανία του «εγώ»
Στη σύγχρονη εκδοχή της, η τεχνοφίλια συχνά μεταλλάσσεται σε όχημα ναρκισσισμού. Η κατοχή ακριβών συσκευών, η αλόγιστη χρήση εφαρμογών και η διαρκής παρουσία στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης δεν υπηρετούν πάντα πρακτικές ανάγκες, αλλά την ικανοποίηση του εγώ και την επίδειξη οικονομικής ευμάρειας.
Τα άτομα αυτά μετατρέπονται σε «fashion victims» της τεχνολογίας. Η βιομηχανία του μάρκετινγκ το γνωρίζει καλά και τροφοδοτεί διαρκώς αυτή την τάση με ανούσιες «καινοτομίες». Αποτέλεσμα; Έντονα αντικοινωνικές συμπεριφορές: άνθρωποι που βρίσκονται στον ίδιο φυσικό χώρο αλλά είναι πλήρως απορροφημένοι από τις οθόνες τους, προτιμώντας την ψηφιακή διαμεσολάβηση από τη ζωντανή αλληλεπίδραση.
Η καταναλωτική αυτή κουλτούρα καλλιεργείται πλέον από τη σχολική ηλικία. Τα παιδιά και οι έφηβοι αποτελούν τον πρωταρχικό στόχο του μάρκετινγκ (Cook, 2004, Πεχτελίδης, 2015). Επειδή οι νεότερες ηλικίες προσαρμόζονται ταχύτατα και δεν έχουν διαμορφώσει ακόμα άκαμπτες συνήθειες, εξοικειώνονται αμέσως με κάθε νέα συσκευή — η οποία όμως συνοδεύεται από την απαίτηση της διαρκούς αγοράς του επόμενου μοντέλου.
Η ειρωνεία είναι μεγάλη: Ενώ στο παρελθόν η κριτική απέναντι στην τεχνολογία προερχόταν τόσο από τη συντηρητική δεξιά (περί «διαφθοράς των ηθών») όσο και από τη ριζοσπαστική αριστερά (περί «καπιταλιστικού κοινωνικού ελέγχου»), σήμερα παρατηρείται μια ιδεολογική σύγκλιση. Τόσο οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές όσο και οι αριστεροί τεχνοφετιχιστές διακηρύσσουν ότι «δεν υπάρχει εναλλακτική» πέραν της αδιάκοπης τεχνολογικής ανάπτυξης — η οποία όμως είναι άρρηκτα συνδεμένη με τον υπερκαταναλωτισμό (όπως τόσο καίρια είχε επισημάνει ο Bob Black).
Τεχνόφιλος, Τεχνολάγνος, Geek: Οι απαραίτητες διακρίσεις
Για να μην υπάρχει σύγχυση, οφείλουμε να διαχωρίσουμε τους όρους:
Geek / Nerd: Είναι ο άνθρωπος που διαθέτει πάθος, εμμονή ή βαθιά εξειδίκευση με την τεχνολογία και τους υπολογιστές. Ένας geek δεν είναι κατ’ ανάγκην τεχνόφιλος ή καταναλωτής. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Richard Stallman: ένας κορυφαίος hacker και θεμελιωτής του ελεύθερου λογισμικού, ο οποίος όμως απορρίπτει βδελυρά τον τεχνολογικό καταναλωτισμό, τα κλειστά οικοσυστήματα και τη μαζική παρακολούθηση.
Τεχνόφιλος: Ο άνθρωπος που αγκαλιάζει την τεχνολογία ως μέσο και εργαλείο, έχοντας θετική στάση απέναντι στην εξέλιξη. Υπάρχουν τεχνόφιλοι που χρησιμοποιούν προηγμένα εργαλεία (π.χ. διαβάζουν αποκλειστικά e-books ή δουλεύουν σε αμιγώς ψηφιακό περιβάλλον) χωρίς να είναι δέσμιοι του καταναλωτικού οργίου.
Τεχνολάγνος: Είναι ο early adopter που πάσχει από αγοραστική μανία. Θα τρέξει να αποκτήσει πρώτος το τελευταίο μοντέλο smartphone ή οποιοδήποτε άχρηστο γκάτζετ κυκλοφορήσει, απλώς και μόνο για να το έχει, χωρίς να αναρωτηθεί αν αυτό βελτιώνει ουσιαστικά τη ζωή του.
Τεχνοφιλικές συμπεριφορές και «σύνδρομα»
Η εξάρτηση από την τεχνολογία δεν είναι τωρινό φαινόμενο. Ηδη από τη δεκαετία του 2000, πλήθος ερευνών κατέγραφαν την έξαρση του φαινομένου:
Το 2008, μελέτη του Πανεπιστημίου της Γλασκόβης έδειξε ότι οι μισοί συμμετέχοντες έλεγχαν τα emails τους μία φορά την ώρα, ενώ ορισμένοι έφταναν τις 30-40 φορές.
Το 2012, έρευνα του Pew Research Center έδειξε ότι το 44% των κατόχων κινητών κοιμόντουσαν με τη συσκευή δίπλα στο κρεβάτι, ενώ το 67% βίωνε «φαντασιακούς κουδουνισμούς» (phantom vibration syndrome).
Στην καθημερινή πράξη, η υπερβολική τεχνοφιλία εκδηλώνεται με συγκεκριμένες συμπεριφορές:
Μανία του "Early Adopter": Αγορά κάθε νέας συσκευής την πρώτη μέρα κυκλοφορίας, χωρίς καμία αξιολόγηση της πραγματικής της χρησιμότητας.
Υπερβολικός συσσωρευτισμός συσκευών: Κάτοχος ταυτόχρονα smartphone, tablet, smartwatch, e-reader, με την ψευδαίσθηση ότι οι πολλές συσκευές αυξάνουν αυτόματα την παραγωγικότητα.
Ψηφιακή υποκατάσταση των σχέσεων: Προτίμηση της γραπτής επικοινωνίας ή των social likes έναντι της διαζώσης επαφής.
FOMO (Fear Of Missing Out): Το διαρκές άγχος μήπως το άτομο «χάσει» κάποια ενημέρωση, ανάρτηση ή συμβάν στον ψηφιακό κόσμο επειδή αποσυνδέθηκε.
Ατροφία βασικών δεξιοτήτων: Η καταφυγή σε σύνθετες εφαρμογές ή AI εργαλεία ακόμα και για τις πιο απλές νοητικές διεργασίες της καθημερινότητας.
(Σημείωση: Η χρήση εργαλείων όπως οι Password Managers δεν αποτελεί σύμπτωμα τεχνοφιλίας, αλλά στοιχειώδη κανόνα ψηφιακής ασφάλειας για την προστασία των δεδομένων μας).
Κατακλείδα
Η τεχνολογία είναι ένα ισχυρό εργαλείο. Όταν όμως η χρήση της μετατρέπεται σε αυτοσκοπό, λατρεία ή καταναλωτικό ψυχαναγκασμό, ο άνθρωπος παύει να είναι ο χρήστης και μετατρέπεται σε προϊόν. Η διατήρηση της κριτικής σκέψης και η οριοθέτηση της τεχνολογίας στην υπηρεσία των πραγματικών μας αναγκών είναι ο μόνος δρόμος για να μην καταντήσουμε έρμαια της τεχνολαγνείας.