Το Διαδίκτυο είναι ένα καταπληκτικό μέσο το οποίο χρησιμοποιείται ευρέως για επικοινωνία, ενημέρωση και ψυχαγωγία από εκατομμύρια ανθρώπους. Χρησιμοποιείται όμως και για τη διανομή περιεχομένου το οποίο είναι παράνομο ή επιβλαβές. Εφόσον ο κυβερνοχώρος δεν έχει εθνικά όρια, παράνομες δραστηριότητες μπορούν εύκολα να βρουν «εικονικό καταφύγιο» σε αυτό το μέσο.
Ακολουθεί μια παλαιότερη δημοσίευση (του 2013, στο τότε osarena) την οποία βεβαίως αναπροσάρμοσα πλήρως με τα σημερινά δεδομένα.
Όλα αυτά, με την ματιά μου ως καθηγήτρια και την (όποια) εμπειρία έχω αποκομίσει.
Το γεγονός πως το Διαδίκτυο είναι σήμερα καθημερινό εργαλείο στη ζωή μας είναι αδιαμφισβήτητο, καθώς οι δυνατότητες που προσφέρει είναι τεράστιες. Η αποτελεσματική αξιοποίησή του, όμως, προϋποθέτει την ορθή χρήση του.
Αυτό που θα πρέπει να θυμόμαστε είναι πως τα μέτρα, τα οποία μπορούν να ληφθούν για να εξασφαλίσουν όσο το δυνατόν πιο ασφαλή πλοήγηση στις σελίδες του παγκοσμίου ιστού, εξαρτώνται όχι μόνον από τις υπηρεσίες που προσφέρει ο πάροχος της σύνδεσής μας, αλλά και από τις ενέργειες που κάνει ο ίδιος ο χρήστης.
Το Διαδίκτυο είναι ένα δυνατό εργαλείο στα χέρια μας που όμως αν δεν το χρησιμοποιούμε σωστά, μπορεί να εμπερικλείει απίστευτους κινδύνους και παγίδες ακόμα και για εμάς τους ενήλικες. Πόσο δε μάλλον όταν μιλάμε για ευαίσθητες και αθώες ψυχούλες που ο κάθε επιτήδειος θα μπορούσε να εκμεταλλευτεί. Η πρόκληση στο Διαδίκτυο είναι να μπορούμε να αναγνωρίζουμε πιθανούς κινδύνους, να γνωρίζουμε τρόπους πρόληψης και αντιμετώπισής τους και να έχουμε επιλογές για την αποφυγή και τον τερματισμό τους.
Οι 5 πιο συνήθεις κίνδυνοι για τα παιδιά σήμερα
Τα σύγχρονα παιδιά έχουν πρόσβαση σε πηγές που απέχουν παρασάγγες από αυτές που είχαν οι γονείς τους και σίγουρα πολύ περισσότερες από όσες οι παππούδες μπορούν να καταλάβουν. Στη σύγχρονη εποχή, με τους πιεστικούς ρυθμούς της καθημερινότητας, οι παππούδες έχουν γίνει… επαγγελματίες babysitters. Αν και προσφέρουν τα μέγιστα στη φροντίδα των παιδιών, πολλοί από αυτούς αδυνατούν να παρακολουθήσουν τις εξελίξεις στη νέα τεχνολογία.
Πού μπορεί, λοιπόν, να βρεθεί ξαφνικά μπλεγμένο ένα παιδί;
- Ακατάλληλο Περιεχόμενο & Αλγόριθμοι Εθισμού: Τα παιδιά δεν χρειάζεται καν να αναζητήσουν σκόπιμα επικίνδυνες ιστοσελίδες. Οι αλγόριθμοι των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των πλατφορμών βίντεο είναι σχεδιασμένοι να προωθούν αυτόματα εθιστικό ή ακατάλληλο περιεχόμενο (βία, επικίνδυνα challenges, πορνογραφικό υλικό) στις οθόνες τους. Παράλληλα, παραμονεύουν ιστότοποι τζόγου, προώθησης ουσιών ή σελίδες που εξαπατούν τα παιδιά.
- Επικίνδυνες Επαφές: Τα socials, τα online παιχνίδια και οι εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων παρέχουν στα παιδιά τη φανταστική ευκαιρία να επικοινωνούν με φίλους. Εκθέτουν όμως ταυτόχρονα τα παιδιά σε άτομα που ποτέ δεν θα τους επιτρέπαμε να πλησιάσουν στην πραγματική ζωή. Παιδεραστές και κάθε λογής επιτήδειοι εκμεταλλεύονται την εικονική πραγματικότητα για να χτίσουν σχέσεις εμπιστοσύνης, με σκοπό να τα παρασύρουν σε επικίνδυνες συναντήσεις ή να αποσπάσουν υλικό.
- Υπερβολική Έκθεση Πληροφοριών (Over-sharing): Τα παιδιά λατρεύουν να μοιράζονται τις σκέψεις και τις στιγμές τους. Όταν όμως δημοσιοποιούν τη διεύθυνση του σπιτιού, το σχολείο τους, ή ανακοινώνουν ότι η οικογένεια θα λείπει σε ταξίδι την ερχόμενη εβδομάδα, δημιουργούνται σοβαρότατοι κίνδυνοι για την ασφάλεια όλων.
- Internet Overdose & Ψηφιακός Εθισμός: Με το ατελείωτο scrolling (infinite scroll) και τις έξυπνες συσκευές, το παιδί μπορεί να χάσει πλήρως την αίσθηση του χρόνου. Το να ξαγρυπνά παίζοντας παιχνίδια ή παρακολουθώντας βίντεο σημαίνει ότι την επομένη στο σχολείο δεν θα μπορεί να αφομοιώσει τίποτα. Παράλληλα, η πολύωρη ακινησία μπροστά στην οθόνη επιβαρύνει τη σωματική του ανάπτυξη και την υγεία του.
- Cyber-bullying (Διαδικτυακός Εκφοβισμός): Η σκοτεινή πλευρά των socials και των ομαδικών συνομιλιών. Τα παιδιά μπορεί να υποστούν προσβολές, διασυρμό ή συστηματική παρενόχληση. Σε αντίθεση με τη σωματική βία, οι γονείς δεν μπορούν να δουν τη διαδικτυακή παρενόχληση όταν συμβαίνει, ενώ οι συνέπειες για τον ψυχικό κόσμο του παιδιού μπορεί να είναι καταστροφικές.
Οδηγός προστασίας και η ψευδαίσθηση του γονικού ελέγχου
Η εκπαίδευση που παρέχουμε στα παιδιά μας στην ανατροφή τους οφείλει να επεκταθεί και στην online συμπεριφορά τους.
- Η παγίδα των λογισμικών γονικού ελέγχου: Πολλοί γονείς επαναπαύονται εγκαθιστώντας εφαρμογές γονικού ελέγχου (Parental Control). Αυτό, όμως, συχνά δημιουργεί μια ψευδαίσθηση ασφάλειας. Κανένα λογισμικό δεν είναι αλάνθαστο. Ένας έξυπνος έφηβος θα βρει πολύ γρήγορα τρόπο να το παρακάμψει ή να το απενεργοποιήσει, ενώ η αλόγιστη χρήση τεχνικών απαγορεύσεων μπορεί να καλλιεργήσει ατμόσφαιρα μυστικοπάθειας. Τα τεχνικά φίλτρα λειτουργούν μόνο ως ένα βοηθητικό, δευτερεύον εργαλείο για μικρές ηλικίες — ποτέ ως υποκατάστατο της ουσιαστικής επίβλεψης και της επικοινωνίας.
- Θέστε σαφή όρια: Η συνολική έκθεση των παιδιών σε οθόνες δεν θα πρέπει να υπερβαίνει τις 2 ώρες την ημέρα, σύμφωνα με την Παιδιατρική Εταιρεία (και αυτό, βέβαια, σε μεγαλύτερες ηλικίες που η χρήση του Διαδικτύου διευρύνει τους ορίζοντές τους για τις σχολικές εργασίες – προσθέτω εγώ). Θέτουμε κανόνες για το πότε επιτρέπεται η χρήση (π.χ. τα Σαββατοκύριακα για μικρότερες ηλικίες), αλλά και προσοχή στις αλόγιστες μικρο-αγορές (in-app purchases) μέσα σε παιχνίδια.
- Χώρος και διακριτική επίβλεψη: Ο υπολογιστής ή η χρήση του tablet/smartphone από τα παιδιά είναι προτιμότερο να γίνεται σε κοινόχρηστους χώρους του σπιτιού και όχι απομονωμένα στο υπνοδωμάτιο, ώστε να μπορείτε να επιβλέπετε διακριτικά τη δραστηριότητά τους.
- Χτίστε σχέση εμπιστοσύνης: Το σημαντικότερο είναι το παιδί να νιώθει άνετα μαζί σας και να μπορεί να σας εμπιστευθεί. Να νιώσει ότι μπορεί να σας μιλήσει Ανοιχτά και Ελεύθερα, χωρίς τον φόβο ότι θα δεχθεί επικρίσεις ή ότι θα του «κατάσχετε» τη συσκευή αν συναντήσει κάτι ύποπτο ή ενοχλητικό.
- Κάντε και λίγο τον άσχετο / την άσχετη! Δεν βλάπτει! Ζητήστε του να σας μυήσει στον κόσμο του, δείξτε του ότι έχετε κι εσείς απορίες που περιμένετε να σας τις λύσει. Είναι ένας θαυμάσιος τρόπος να νιώσει ότι είστε κι εσείς της «παρέας» του, να ενισχύσετε την αυτοεκτίμησή του και να μοιραστείτε την εμπειρία του.
- Τεχνητή Νοημοσύνη — Το «νόμιμο σκονάκι» Με το που ακούω ΤΝ, προσωπικά, μου χτυπάει κόκκινο λαμπάκι! Είναι λες και δίνουμε στα παιδιά ένα «νόμιμο σκονάκι». Στη σχολική πραγματικότητα, από τα γραπτά που βλέπουμε, η χρήση της ΤΝ είναι ολοφάνερη — τόσο από τον τυποποιημένο τρόπο γραφής όσο και από τα χαρακτηριστικά λάθη που κάνει η ίδια η Τεχνητή Νοημοσύνη. Το πρόβλημα εδώ δεν είναι μόνο η αντιγραφή, αλλά ότι το παιδί μαθαίνει να παρακάμπτει τη δική του σκέψη.Έχουν γνώσιν οι φύλακες στο σχολείο: η καλύτερη άμυνα απέναντι στο «κλέψιμο» της ΤΝ είναι η αλλαγή της εκπαιδευτικής φιλοσοφίας. Όταν η δουλειά γίνεται μέσα στην τάξη, τα παιδιά ούτε δουλειά για το σπίτι έχουν, ούτε την ανάγκη να κλέψουν νιώθουν! Η προσωπική μου λογική ήταν πάντα αυτή: σχεδόν ποτέ δεν έβαζα κάτι βαρύ για το σπίτι, παρά μόνο ομαδικές εργασίες που τα παιδιά θα τις απολαύσουν και θα δημιουργήσουν μαζί.
Smartphones & Φορητές Συσκευές
Στη σύγχρονη εποχή, τα smartphones και τα tablets βρίσκονται παντού. Τα παιδιά μπαίνουν στο διαδίκτυο από τη νηπιακή ακόμη ηλικία.
Σ’ αυτές τις τρυφερές ηλικίες, η επαφή πρέπει να γίνεται πάντα με συνοδεία γονιού, ακόμη κι αν υπάρχουν φίλτρα. Έτσι θα τους εξηγείτε τη χρησιμότητα όλων αυτών που βλέπουν, θα εντοπίζετε αν τα κουράζει η οθόνη, αλλά κυρίως θα τους δίνετε εσείς τις απαντήσεις που διαφορετικά θα αναζητήσουν αλλού.
☞ Ο υπολογιστής και το κινητό δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να χρησιμοποιούνται ως ηλεκτρονική babysitter! Οι εμπειρίες των παιδιών στο διαδίκτυο δεν τα προετοιμάζουν για τις πραγματικές διαπροσωπικές σχέσεις. Μόνο η ωριμότητα που θα αποκτήσουν σταδιακά μεγαλώνοντας, και η συστηματική εκπαίδευση που θα τους παρέχουμε, θα τους επιτρέψει να κινούνται με ασφάλεια και ελευθερία στον ψηφιακό κόσμο.